ئامەد

ڕەگەکانی ئامەد دەگەنە هەزارەی پێنجەمی پێش زاینی، کاتێک هووریەکان یەکەم نیشتەجێبوونیان لەسەر کەناری دیجلە دامەزراند. تۆمارە ئاشورییەکانی سەدەی نۆیەمی پێش زاینی بە ناوی ئەمیدو ناوی دەبەن، کە ناوە کوردیە ئەمڕۆییەکەی لێی هاتووە. پایتەختی شانشینی میتانی بوو و ناوەندێکی سیاسیی گرنگ، کە لەلایەن ئارامییەکان و پاشان ڕۆمایییەکان کە بە ناوی ئەمیدا ناویان نا بەرگری کرا و یەکەم شووراکانی لێ بنیات نرا. لە سەدەی چوارەمی پاش زایندا ئیمپراتۆر کۆنستەنتین دووەم شوورا ڕەشە بازەلتییە گەورەکەی دروست کرد کە تا ئەمڕۆش هێماکەیە — ٥.٥ کیلۆمەتر درێژ، بە چوار دەروازەی گەورە، و یەکێک لە گەورەترین کارە مەیماری سەربازییەکانی ڕۆمایی لە ڕۆژهەڵاتدا دادەنرێت. ئامەد کەوتە دەستی فارسە ساسانییەکانەوە، پاشان ئیسلام لە دوای فەتحی سەدەی حەوتەم، و دراوەتە پارێزگای دیار بەکر — 'ماڵی هۆزی بەنوو بەکر' — کە ناوە تورکیە ئەمڕۆییەکەی لێی هاتووە. ئامەد سەردەمی زێڕینی سەدەکانی ناوەڕاستی لەژێر ئاڕتوقییەکانی سەدەی دوازدەهەمدا بینی، کە مزگەوتە گەورەکەی لەسەر مۆدێلی مزگەوتی ئومەویی شام دروست کرد و دوو مەدرەسەی گەورەی لە شاردا دامەزراند. گەشتیار یاقووتی حەمەوی هاتە ئامەد و وەسفی کرد بە 'گەشترین شار بە شوورا لە هەموو جیهاندا'. لە سەدەکانی دواتردا مەروانییە کوردەکان، پاشان ئەیووبییە کوردەکان، پاشان دولقەدرییە کوردەکان فەرمانڕەواییان کرد — بەڵام دانیشتووانی هەردەم کورد بوون. چوویتە ئیمپراتۆریی عوسمانی لە ١٥١٥دا لەژێر سوڵتان سەلیمی یەکەمدا و چوار سەدە وەک ولایەت مایەوە. لێرە زانا گەورە ئاینییە کوردەکان دەرکەوتن، لە نێویاندا شێخ سەعیدی پیران کە شۆڕشی ١٩٢٥ی لە دژی سیاسەتە نوێیەکانی کەماڵی ڕابەری کرد و لە ئامەد لە دارک درا. سەدەی بیستەم ستەمی قورسی دەوڵەتی لەسەر کوردان بینی، و ئامەد بوو ناوەندی ڕاپەڕینەکانی گەنجان لە ١٩٨٠ەکاندا لە دژی قەدەغەکردنی زمانی کوردی. ئەمڕۆ ئامەد پایتەختی ١.٧ ملیۆن کوردە — گەورەترین کۆبوونەوەی کوردیی شاری لە تورکیادا. کۆڵانەکانی بە ژیانی گەلی پڕن، پڕ لە قاوەخانە و چێشتخانە و شەوانی شیعری کوردی. مزگەوتە گەورەکە، مزگەوتی مەلا فەخر، کڵێسای سریانیی مەریەم، و باخچەکانی هەوسەل کە سەیری دیجلە دەکەن، هەموو شوێنی سەردانن. شوورا بازەلتییەکان لە ٢٠١٥دا خرانە لیستی یونسکۆوە. لێرە مێژوو و ئەمڕۆ یەکتر دەناسنەوە لە یەکێک لە شارە سیاسی و ڕۆحی هەرە قورسەکانی کورد.