هەولێر

ڕەگەکانی هەولێر دەگەنە هەزارەی شەشەمی پێش زاینی، کاتێک یەکەم نیشتەجێبوونی مرۆڤی لەسەر گردێکی دەستکرد دامەزرا کە چین لەسەر چیندا گەشەی کرد لەگەڵ ئەوەی شارەکان لەسەری بنیادنرابوون و ڕووخان. لە تابلۆ شومەرییەکاندا بە ناوی ئوربیلوم، و لە تۆمارە ئاشورییەکاندا ئەربەعیلو ناسراوە، کە ناوەندێکی گرنگی پەرستنی ئیشتار بوو. لەسەر ڕێگاکانی بازرگانیی نێوان مەزۆپۆتامیا و فارس دانیشتبوو، و لەژێر ئیمپراتۆریی نوێی ئاشوریدا گەشە و دەوڵەمەندیی بەرماددی و کلتووریی بینی. لە ٣٣١ی پێش زایندا، لە دەشتە پانەکەی شەڕی گەوگەمەلای بڕیاردەر لە نێوان ئەسکەندەری مەکدۆنی و پاشای فارس داریووسی سێیەمدا ڕوویدا؛ بەزینی فارس لەوێ ئیمپراتۆریی هەخامەنشی کۆتایی پێهێنا و هەموو ڕۆژهەڵاتی لە بەردەم یۆنانییەکان کردەوە. لە چەند سەدەی دواتردا هەولێر لە دەستی سەلیوقی، پارثی و ساسانی دەرباز بوو پێش فەتحی ئیسلامی سەدەی حەوتەم. لەژێر ئیسلامدا، هەولێر لە سەدەی دوازدەهەمدا لەژێر ئەتابەگی بەگتەگینی موزەفەر گۆکبۆریدا سەردەمی زێڕینی خۆی بینی، کە مزگەوتی گەورەی دروست کرد و دیوانێکی گەش بەخش بوو کە مێژووناسی ناودار ئیبن خەلیکانی، کە لێرە لەدایکبووە، تێیدا بوو. شار لە ١٢٥٨دا لەگەڵ بەغدا لەلایەن مەخۆلەکانەوە کاول کرا، بەڵام خێرا شوێنی خۆی وەک ناوەندێکی کوردی-ئیسلامی گەڕاندەوە. چوویتە مێژووی نوێ لە چوارچێوەی دەوڵەتی عوسمانیدا وەک سەری سەنجەقی هەولێر. دوای ڕووخانی عوسمانی لە ١٩١٨دا، چووە ناو پاشایەتیی عێراق پاشانیش کۆمارەکە. ڕێژیمی بەعس قورسایی زیاتری بەسەردا سەپاند: هەڵمەتی ئەنفال ١٩٨٦-١٩٨٩ زۆر گوندی دەوروبەری وێران کرد. دوای ١٩٩١ هەولێر بوو بە پایتەختی ناسراوی هەرێمی کوردستانی عێراق. ئەمڕۆ هەولێر پایتەختێکە بۆ زیاتر لە ١.٥ ملیۆن کەس، بە فڕۆکەخانەیەکی نێودەوڵەتی، گرنگترین زانکۆی کوردستان (سەلاحەددین)، و مۆزەخانەی پارچەی کوردی کە هەزاران پارچە دەپارێزێت. قەڵاکەی لە ساڵی ٢٠١٤دا خرایە لیستی یونسکۆوە. دەشتی دەوروبەری — دەشتی هەولێر — لە سەرەتای کشتوکاڵی ١٠ هەزار ساڵی ڕابردووەوە گەنم و جۆی چاندووە و هێشتا ئەمڕۆش شارەکە دەخوارێنێت.