ئاین و بڕواکان

عەلەویزمی کوردی — کە بە ناوی ناوخۆیی 'ڕیا حەق' ('ڕێگای ڕاستی') ناسراوە — ئیسلامێکی مەعنەوی تێکەڵە کە لەلایەن ملیۆنان کورد لە تورکیا پراکتیک دەکرێت، بە تایبەتی لە دێرسم (تونجەلی ئەمڕۆ)، مەرعەش، مالاتیا، سیواس، و لە کۆمەڵگای کوردانی کۆچبەری ئەستەنبوڵ و ئەوروپا. لە عەلەویزمی تورکی بە کاراکتەری خۆی جیاوازە: لەسەر بنەماکانی کرمانجی و زازاکی، لەسەر بنیادە کۆنە پێش-ئیسلامیەکان بنیاد نراوە، و ڕۆژ لەدوای ڕۆژێک خۆی وەک نەریتێکی جیاواز لە سوننی و شیعە پێناسە دەکات. عەلەویەکان ئیمام عەلی پیرۆز دەکەن، بەڵام تیۆلۆجیاکەیان ڕووەو وەحدەتولوجود (یەکێتی هەبوون)، لێبووردەیی و یەکسانیی ڕەگەزی دەچێت. کۆبوونەوەی جەم ڕێوڕەسمی سەرەکییە، کە سەماحی پیرۆز بە سازی درێژگەردن دەکرێت و دەییش — شیعری ڕۆحی — دەخوێنرێتەوە. کۆمەڵکوژیی دێرسمی ١٩٣٨ لەلایەن دەوڵەتی تورکەوە لە یادی هاوبەشدا وەک برینێک ماوەتەوە.

مەسیحییەت لە خاکی کوردستان هەبوونێکی زۆر کۆنی هەیە، کە تا سەدەکانی یەکەمی پاش زایین درێژ دەبێتەوە. گەورەترین کۆمەڵگاکانی مەسیحی لە ناوچەی کوردستان کلدانی، ئاشووری و سریانی دەشتی نەینەوا، زاخۆ و دهۆکن، لەگەڵ ئەرمەنییەکان کە بە مێژوویی لە تورکیای کوردی دەژیان تا جینۆسایدی ١٩١٥. ژمارەیەکی گرنگ لە هونەرمەند و ڕۆشنبیرانی کورد لە خێزانە مەسیحی یان تێکەڵدا لەدایک بوون. کوردی ڕەگەزی مەسیحی ئەمڕۆ کەمن، بەڵام مەسیحییەت وەک بەشێک لە نەخشی ئاینی کوردستان لە کڵێسا کۆنەکاندا زیندوو ماوەتەوە: کڵێسای مار قەرداخ لە هەولێر (سەدەی ٤)، کەشیشخانەی ڕابان هورمزد لە ئەلقۆش (سەدەی ٧)، و کڵێسای مەریەمی پیرۆز لە ئاکرێ. ناوچەی مەسیحی کوردستان گەورەترین زانایانی سریانی پێشکەش کردووە: بار هیبرایوس (ئەبولفەرەجی مالاتیا) وەک نموونە.

زۆرینەی کوردەکان ئەمڕۆ — بە مەزەندە ٨٠٪ — موسوڵمانی سوننین کە مەزهەبی شافیعی پەیڕەو دەکەن، ئەمەش جیایان دەکاتەوە لە دراوسێ عەرەبەکانیان (زۆربەیان حەنەفین یان مالیکی)، تورک (حەنەفی) و فارس (شیعەی دوازدە ئیمامی). ئیسلام لە سەدەکانی ٧ تا ١٠ی زایینیدا بە هێواشی هاتە چیاکانی کوردستان: یەکەم بە فەتحی عەرەبی، پاشان بە تەریقەتە سوفیەکان کە لە سرووشتی کوردیدا زەویەکی بەرهەمدار بینی. دوو تەریقەت شێوازی ژیانی ئاینی کوردانیان دیاری کرد: نەقشبەندی (لە کوردستانی عێراق و ئێران سەرکەوتوو) و قادری (لە شام و عێراق). سەرکردەکانی ئەم تەریقەتانە — بە ناوی 'شێخ' — دەسەڵاتێکی ڕۆحی و سیاسییان هەبوو کە تا سەدەی بیستەم درێژەی کێشا، کاتێک شێخ سەعیدی پیران و مەلا مستەفا بارزانی شۆڕشی گەورەیان ڕابەری کرد.

یارسانی — لە عێراق بە 'کاکەیی' ناسراوە — ئاینێکی کوردی نهێنییە بە نزیکەی یەک ملیۆن پەیڕەو، لە کرماشان و لورستان لە ڕۆژاوای ئێران، و لە دەوری کەرکووک و خانەقین لە عێراق کۆبوونەتەوە. لە سەدەی ١٤دا لەلایەن سوڵتان سەهاک (وەفات ١٤٢٤) لە گوندی بەرزنجە لە نزیک سلێمانی دامەزراوە؛ کتێبە پیرۆزەکەی، سەرئەنجام، بە زاراوەی هەورامی-گۆڕانی نووسراوە. تیۆلۆجیی یارسانی لەسەر بیردۆزی حەوت تەجەللای خواوەند و کۆچی ڕۆح (دونادون) دەسوڕێتەوە — یەک ڕاستی خوایی بە ڕووی مرۆڤی یەک لەدوای یەکدا دەردەکەوێت. مۆسیقا و تەنبوور — کۆنترین ئامێری ژەنینی کوردی — بەشێکی سەرەکی پەرستنە: قسەی پیاوچاکان بە کۆمەڵ لە کۆبوونەوەی 'جەم'دا دەخوێنرێنەوە. پیاوانی یارسانی بە نەریتی سمێڵیان نابڕن، و 'تەقیە' — حەشاردانی باوەڕ — پراکتیک دەکەن کە بووە مایەی مانەوەی ئەم ئاینە.

ئێزدیتی ئاینێکی ڕەسەنی کوردییە، ژمارەی پەیڕەوەکانی نزیکەی ٥٠٠,٠٠٠ تا ١,٠٠٠,٠٠٠ مەزەندە دەکرێت، بە مێژوویی لە شاخی شنگال، شیوی لالش و گوندەکانی شێخان لە باکووری مووسڵ کۆبوونەتەوە، لەگەڵ کۆمەڵگای کۆچبەری لە باکووری سوریا (جزیرە)، ئەرمەنستان، گورجستان و ئەڵمانیا. ئێزدیتی بنیادێکی کۆنی میتانی-میدی لەگەڵ ڕەهەندە زەردەشتی، گنۆستیک، مەسیحی و ئیسلامیدا تێکەڵ دەکات، و لە سەدەی دوازدەهەمدا لەلایەن شێخ عەدی کوڕی موسافیر (وەفات ١١٦٢) شێوەی ئێستای وەرگرت — کە تورباکەی لە لالش پیرۆزترین شوێنی ئێزدییە لە جیهاندا. لە دڵی باوەڕی ئێزدیدا تاووسی مەلەک هەیە — سەرۆکی حەوت مەلەک کە خوای بەرز دروستی کردوون و ڕێبەری کیهانی پێ سپاردون. ئێزدییەکان سەدەکان جەفایان بینیوە، نوێترین و بێ‌ڕەحمترینیان جینۆسایدی شنگالی ئاگۆستی ٢٠١٤ بوو، کاتێک داعش هەزاران پیاوی کوشت و هەزاران ژن و منداڵی کرد بە کۆیلە — دواتر لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە وەک جینۆساید ناسرا.