Ol û Baweriyên

Elewîtiya kurdî — bi navê herêmî 'Riya Heq' — ('Rê ya Rastiyê') — Îslamek mîstîk a tevlîhev e ku ji aliyê mîlyonan kurdan li Tirkiyê tê pratîk kirin, bi taybetî li Dêrsîm (îro Tunceli), Meraş, Maletya, Sêwas, û li nav koçberên kurd ên Stenbol û Ewropayê. Ji Elewîtiya tirkî bi karaktera xwe cuda ye: li ser bingehên Kurmancî û Zazakî, li ser binesazên kûr ên berî-Îslamî hatiye lê kirin, û her ku diçe xwe wek tradîsyoneke cuda ji Sunî û Şîî pênase dike. Elewî Îmam Elî pîroz dikin, lê teolojiya wan ber bi wehdetu'l-wucûd (yekîtiya hebûnê), bextîyarî û wekheviya zayendî dipîve. Civîna cem rîtuela navîn e, ku semaha pîroz bi saz tê livandin û deyîş — helbestên giyanî — tê sterîn. Komkujiya Dêrsîmê ya 1938-an ji aliyê dewleta tirk ve di bîreweriya kolektîf de wek birîneke berdar maye.

Xirîstiyanî li welatê kurdan hebûnek pir kevn heye, ku heta sedsalên yekem ên zayînê dirêj dibe. Civakên xirîstiyan ên herî mezin li herêma kurdî Keldanî, Asûrî û Sîryanî yên Deşta Neynewa, Zaxo û Duhokê ne, ligel Ermeniyên ku dîrokî li Tirkiya Kurdistanê heta jenosîda 1915-an dijîn. Hejmareke girîng a hunermend û rewşenbîrên kurd di malbatên xirîstiyan an tevlîhev de hatine dinyayê. Xirîstiyanên kurd bi wateya etnîk îro hindik in, lê Xirîstiyanî wek beşek ji nexşa olî ya Kurdistanê di dêrên kevn de zindî dimîne: Dêra Mar Qerdax li Hewlêr (sedsala 4-emîn), Keşîşxana Rabban Hormizd li Alqosh (sedsala 7-emîn), û Dêra Meryema Pîroz li Aqrê. Herêma xirîstiyan a Kurdistanê zanyarên mezin ên sîryanî dane: Bar Hebraeus (Ebû'l-Ferec ê Maletya) mîna mînak.

Piraniya kurdan îro — bi texmînen ji sedî heştêyî — misilmanên sunî ne û li ser mezhebê Şafi'î diçin, ku ev wan ji cîranên xwe yên ereb (piranî Henefî yan Malîkî), tirk (Henefî) û faris (Şîîyên Dwanzde-Îmamî) cuda dike. Îslam di navbera sedsalên 7-emîn û 10-emîn de bi hêdî hêdî ketê çiyayên kurdan: yekem cara bi fetha erebî, paşê bi rê û rêbazên sofî ku li welatê kurdî zemîna xwe ya bigîreng dît. Du rêbaz şikla jiyana olî ya kurdan diyar kirin: Neqşebendî (li Kurdistana Iraqê û Îranê belav) û Qadirî (li Sûriyê û Iraqê). Rêberên van rêbazan — bi navê 'şêx' — desthilatdariyeke giyanî û siyasî hebû ku heta sedsala bîstemîn dom kir, dema ku Şêx Seîdê Pîran û Mela Mistefa Barzanî serhildanên mezin rêber kirin.

Yarsanî — li Iraqê 'Kakeyî' tê navkirin — olek kurdî ya batinî ye, bi nêzîkî mîlyonek aliyan, ku li Kirmanşan û Loristanê li rojavayê Îranê, û li dora Kerkûk û Xaneqînê li Iraqê kom bûne. Di sedsala 14-emîn de ji aliyê Siltan Sehakê (d. 1424) ve li gundê Berzincê ya nêzî Silêmanî hate damezirandin; pirtûka wê ya pîroz, Seranjam, bi zaravayê Goranî yê kurdî hatiye nivîsîn. Teolojiya Yarsanî li ser doktrîna heft tecellaha îlahî û veguhastina canan (dünadün) digere — yek hîqîqeta îlahî bi rûyê mirovan ê li pey hev tê eşkere kirin. Mûzîk û tenbûr — leya kevneşopî ya kurd — beşeke bingehîn a îbadetê ne: gotinên ewliyaan bi civakî di civînên 'cem' de tên sterîn. Mêrên Yarsanî bi tradîsyonel simbêlên xwe natraşinin, û 'teqîye' — veşartina baweriyê — pratîk dikin ku bûye sedema mayîna vê olê.

Êzîdîtî olek kurdî ya resen e, ku jimara aliyên wê 500,000 heta 1,000,000 tê texmînkirin. Dîrokî li Çiyayê Şingalê, geliyê Laliş, û gundên Şêxan li bakurê Mûsilê li hev kom bûne, bi civakên koçberî li bakurê Sûriyê (Cizîrê), Ermenistan, Gurcistan û Almanyayê. Êzîdîtî bingehek Mîtannî-Medî ya kevn bi hêmanên Zerdeştî, Gnostîk, Xirîstiyanî û Îslamî re tev dike, û di sedsala 12-emîn de ji aliyê Şêx Adî ibn Musafir (d. 1162) ve şikla xwe ya heyî girt — ku gora wî li Laliş cihê herî pîroz ê êzîdî ye li cîhanê. Di dilê baweriya êzîdî de Tawûsî Melek heye — serê heft melekan ku ji aliyê Xwedayê herî bilind ve hatine afirandin û birêvebirina kainatê li wan hatiye spartin. Êzîdiyan sedsalan zilim dîtin, ya herî nû û kirêt jenosîda Şingalê ya tebaxa 2014-an bû, dema ku DAIŞ hezar mêr kuştin û hezar jin û zarok kirin koletî — paşê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve wek jenosîd hate naskirin.