مەهاباد

مەهاباد لەسەر کاولی شاری ساوجبڵاغ، شارێکی سەردەمی مەخۆلی کە ناوی پەڕینەوەی مەخۆلەکانی لە ناوچەکەدا لە سەدەی ١٣دا بەبیر دێنێتەوە، دامەزرا. بۆ سەدەکان وەستگەی کاروانی بوو لەسەر ڕێگای نێوان تەورێز و بەغدا. ڕەزا شای پەهلەوی لە ١٩٣٠دا ناوەکەی گۆڕی بۆ مەهاباد — بەپێی ئەفسانەیەکی ئێرانی کۆن — لە هەوڵێکدا بۆ سڕینەوەی ناسنامە کوردییەکەی، بەڵام ناوە نوێیەکە بوو بە هێمای ڕزگاری نەک ستەم. لە پاییزی ١٩٤٥دا — لەگەڵ پاشەکشێی سوپای ئێران لە ناوچە کوردییەکە بەهۆی شپرزەییەکانی دوای جەنگی جیهانیی دووەم و ئامادەبوونی کاتیی هێزە سۆڤیەتییەکان — سەرکردە کوردەکان لە دەوری قازی محەمەد، ڕۆحانی و قازیی ڕێزدار لە مەهاباد کۆ بوونەوە و پارتی کۆمەڵە و پاشان پارتی دیموکراتی کوردستانیان دامەزراند. لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦دا قازی محەمەد لە گۆڕەپانی چوار چرای مەهاباد وەستا و کۆماری کوردستانی ڕاگەیاند. ئاڵای سوور، سپی و سەوز بە خۆری ئاڵتوونی بۆ یەکەم جار لە مێژوودا بەرز کرایەوە. کۆمارەکە تەنیا یازدە مانگ مایەوە، بەڵام لەو ژیانە کورتەدا ئەوەی کرد کە نەوەکان لێی فێر بوون: یەکەم قوتابخانە فەرمیە کوردییەکانی کردەوە، کتێبی کوردی چاپ کرد، سوپای کوردی لەژێر گشتیی مەلا مستەفا بارزانی کە لە عێراقەوە هاتبوو دامەزراند، و یەکەم ڕۆژنامەی فەرمی بە کوردی دەرکرد. قازی محەمەد لە نێو گەلەکەی لە ماڵێکی سادەدا دەژیا، دادگاکانی لەژێر دارێکدا دەگرت و هاووڵاتیانی بە خۆی پێشوازی دەکرد. کۆمارەکە لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٦دا لەگەڵ پاشەکشێی سۆڤیەتییەکان و گەڕانەوەی سوپای ئێرانی ڕووخا. لە ٣١ی ئازاری ١٩٤٧دا قازی محەمەد لەگەڵ برا و مامیدا لە هەمان گۆڕەپانی چوار چرا لە دار درا — گۆڕەپانێک کە لەدایکبوونی کۆمارەکەی بینیبوو، کۆتاییەکەشی بینی. بارزانی و پیاوەکانی بەناو شاخان ڕایان کرد بۆ سۆڤیەتییەکان لە مەشێکی ئەفسانەییدا کە هەموو کوردێک دەزانێت. ئەمڕۆ مەهاباد شارێکی ٢٠٠ هەزار کەسە. ماڵی قازی محەمەد وەک مۆزەخانەیەکی بچووک ماوەتەوە کە کوردانی هەموو جیهان سەردانی دەکەن. گۆڕەپانی چوار چرا هێشتا بە یاد دەلێدات؛ خۆپیشاندان لەوێ لە هەموو ساڵیادی کۆمارەکەدا کۆ دەبنەوە. مەهاباد ئێستا لەژێر فەرمانڕەوایی ئێراندایە و لە ڕاپەڕینی ژینا-ئەمینی ٢٠٢٢-٢٣ی 'ژن، ژیان، ئازادی'دا ستەمێکی توندی بینی. بەڵام دروشمی کۆمارەکە — 'کوردستان، لانکەی ئازادی' — هەرگیز لە دڵی شاردا نەمردووە.