قازی محەمەد

محەمەدی کوڕی قازی عەلی لە ١٨٩٣دا لە مەهاباد لە بنەماڵەیەکی ئاینیی ڕێزداردا لەدایکبوو: باوکی قازیی سەرەکیی شاری ئیسلامی بوو و باپیری موفتیی کوردستانی ئێرانی بوو. خوێندنی ئاینیی لە مەهاباد و پاشان لە نەجەفدا وەرگرت، لە ١٩٢٠ەکاندا گەڕایەوە بۆ شارەکەی بۆ وەرگرتنی پۆستی قازی ئاینیی دوای باوکی — لێرەوە ناوزەدی 'قازی' (دادگەرکار) هات کە لە ناوی شەخسیی زیاتر بوو. پیاوێکی زانست و ڕۆحی هێمن بوو، ئیسلامی سوننیی شافیعیی لەگەڵ نەتەوەپەروەریی کوردیی ڕوون تێکەڵ کرد. لە ١٩٤٢دا پارتی نهێنیی کۆمەڵەی لە مەهاباد دامەزراند، کە لە ١٩٤٥دا بوو بە پارتی دیموکراتی کوردستان (PDK)، گرنگترین پارتی کوردیی لە ئێراندا. بینینی ئەو ئەوە بوو کە کوردان شایانی دەوڵەتێکن لە ناو ئێرانێکی دیموکراتیکدا، نەک دەوڵەتێکی جیاواز. کاتێک سوپای ئێرانی لە ناوچە کوردییەکە لە پاییزی ١٩٤٥دا — بەهۆی گۆڕانکارییە سیاسییەکانی پاش جەنگی جیهانیی دووەم و ئامادەبوونی کاتیی سۆڤیەتییەکان — پاشەکشێ کرد، سەرکردە کوردەکان لە دەوری قازی محەمەد کۆبوونەوە و لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦دا کۆماری کوردستانیان لە گۆڕەپانی چوار چرای مەهاباد ڕاگەیاند. قازی هەڵبژێردرا وەک سەرۆک و یەکەم جار لە ژیانیدا جلوبەرگی سەربازیی لەبەرکرد. ئاڵای کوردیی — سەوز، سپی و سوور بە خۆری ئاڵتوونی — یەکەم جار لە مێژوودا بەرز کرایەوە. کۆمارەکە تەنیا یازدە مانگ مایەوە. بەڵام لەو ماوەیەدا قازی محەمەد یەکەم قوتابخانە فەرمیە کوردییەکانی کردەوە، کتێبی کوردیی چاپ کرد، سوپای کوردیی لەژێر مەلا مستەفا بارزانی کە لە عێراقەوە هاتبوو دامەزراند، و لەسەر گۆڕەپانەکە بەخۆی لەژێر دارێکدا دیوانەکەی گرت. ڕاکردنی ڕەتکردەوە تەنانەت لەگەڵ ڕاوێژی هاوڕێیەکانیشدا، گوتی 'لە شاخی گەلی خۆمەوە نایێمە خوارەوە بۆ سوورییەکی ئەو دوژمنەکەم بتوانێت تێیدا بمپارێزێت'. دوای پاشەکشێی سۆڤیەتییەکان و گەڕانەوەی سوپای ئێرانی لە کانوونی یەکەمی ١٩٤٦دا، قازی محەمەد دەستگیر کرا. لە ٣١ی ئازاری ١٩٤٧دا لەگەڵ برای سەدر قازی و مامی ئەبوولقاسم بەیگزادە لە هەمان گۆڕەپانی چوار چرا لە دار درا — گۆڕەپانێک کە لەدایکبوونی کۆمارەکەی بینیبوو، کۆتایی ئەویشی بینی. پێش لەدار دانی شیعرێکی کوردیی نووسی کە بە دێڕی 'لە مردن ناترسم؛ دەترسم خۆری کوردستان بەردەوام نەبێت' کۆتایی دێت. ئەمڕۆ ماڵی لە مەهاباد مۆزەخانەیە، ٣١ی ئازار لە سەرانسەری کوردستاندا ڕۆژی ماتەمە، و وێنەی لە دیوارەکانی مەهابادەوە دەرناچێت.