Mahabad

Mahabad li ser xirbeyên Sawcbulaq, bajarê serdema Mexolan ku navê wê derbasbûna Mexolan a sedsala 13-emîn bi bîr tîne, hate avakirin. Bi sedsalan rawestgehek kerwanan bû li ser rêya navbera Tebrîz û Bexdayê. Riza Şah Pehlewî di 1930-an de navê wê guherand bo Mahabad — li gor efsaneyek Îranî ya kevn — di hewlek de ji bo paqijkirina kîtmiya wê ya kurdî, lê navê nû bû sembola rizgariyê ne ya zilimê. Di payîza 1945-an de — bi paşvekişandina artêşa Îranê ji herêma kurdî ji ber kaosa piştî Şerê Cîhanî yê Duyem û hebûna demkî ya hêzên Sovyetê — rêberên kurd li dora Qazî Muhemmed, ruhanî û qazîyê hêja yê Mahabadê, kom bûn û partiya Komele û paşê Partiya Demokrat a Kurdistanê damezirandin. Di 22-ê Çile 1946-an de Qazî Muhemmed li Meydana Çwar Çira ya Mahabadê rabû û Komara Kurdistanê îlan kir. Ala sor, spî û kesk a bi rojê zêrîn ji bo cara yekem di dîrokê de hate bilind kirin. Komar tenê yazdeh mehan domand, lê di vê jiyana xwe ya kurt de gellek tişt encam dan ku nifş ji wan hîn bûn: yekem dibistanên fermî yên kurdî vekirin, pirtûkên kurdî çap kirin, artêşa kurdî di bin generalê Mela Mistefa Barzanî yê ku ji Iraqê hatibû de damezirandin, û yekem rojnameyên fermî bi kurdî derxistin. Qazî Muhemmed di nav gelê xwe de di malek nizm de jiya, di bin darek de dadgehên xwe digirt û welatiyan bi xwe pêşwazî dikir. Komar di 17-ê Berfanbara 1946-an de bi paşvekişandina Sovyetê û vegera artêşa Îranê hilweşiya. Di 31-ê Adara 1947-an de Qazî Muhemmed bi birayê xwe û amojnê xwe re li Meydana Çwar Çira hate hejandin — meydanek ku jidayikbûna Komarê dîtibû dawiya wê jî dît. Barzanî û mêrên xwe bi çiyayan re ber bi Sovyetê reviyan di meşek mezin de ku her kurd dizane. Îro Mahabad bajarê 200 hezar mirovî ye. Mala Qazî Muhemmed wek muzexaneyek biçûk maye ku ji aliyê kurdên ji tev cîhanê tê ziyaretkirin. Meydana Çwar Çira hîn jî bi bîreweriyê dipirse; xwepêşandan li wir di her salvegera Komarê de kom dibin. Mahabad îro di bin desthilatdariya Îranê de ye û di serhildana Zhina-Amînî ya 'Jin, Jiyan, Azadî' ya 2022-23-an de zilimeke giran dît. Lê dirûşma Komarê — 'Kurdistan, dêya azadiyê' — qet di dilê bajarî de nemiriye.