Qazî Muhemmed

Muhemmedê kurê Qazî Elî di 1893-an de li Mahabadê di malbatek olî ya hêja de ji dayik bû: bavê wî qazîyê serek ê bajarî yê îslamî bû û bapîrê wî muftîyê Kurdistana Îranê. Perwerdeya xwe ya olî li Mahabadê û paşê li Necefê wergirt, di salên 1920-an de vegeriya bajarê xwe da ku piştî bavê wezîfa qazîtiyê wergire — ji wir hate nasînê 'Qazî' (dadgehkar) ku ji navê wî yê şexsî zêdetir bû. Mirovekî zanîn û giyanê aram bû, Îslama sunî ya Şafi'î bi neteweperestiya kurdî ya zelal re tev kir. Di 1942-an de partiya nepenî Komela li Mahabadê damezirand, ku di 1945-an de bû Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK), partiya herî girîng a kurdî li Îranê. Vîzyona wî ev bû ku kurd dewletek di nav Îraneke demokratîk de heq dikin, ne dewleteke cuda. Dema artêşa Îranê ji herêma kurdî di payîza 1945-an de — ji ber guhertinên siyasî yên piştî Şerê Cîhanî yê Duyem û hebûna kurt a Sovyetê — paşve kişiya, rêberên kurd li dora Qazî Muhemmed kom bûn û di 22-ê Çile 1946-an de Komara Kurdistanê li Meydana Çwar Çira ya Mahabadê îlan kirin. Qazî hate hilbijartin wek serokê û cara yekem di jiyana xwe de cilûbergê leşkerî li xwe kir. Ala kurdî — kesk, spî û sor a bi rojê zêrîn — ji bo cara yekem di dîrokê de hate bilind kirin. Komar tenê yazdeh mehan domand. Lê di vê demê de Qazî Muhemmed yekem dibistanên fermî yên kurdî vekirin, pirtûkên kurdî çap kirin, artêşa kurdî di bin Mela Mistefa Barzanî yê ku ji Iraqê hatibû de damezirand, û li ser meydanê bi xwe di bin darek de dîwana xwe girt. Reviya red kir tevî pêşniyarên hevalên xwe, dibêje 'ez ji çiyaya gelê xwe nayim xwarê ji bo sirgûnek ku dijminê min min têde ewle bigire'. Piştî paşvekişandina Sovyetê û vegera artêşa Îranê di Berfanbara 1946-an de, Qazî Muhemmed hate girtin. Di 31-ê Adara 1947-an de bi birayê xwe Sedr Qazî û amojnê xwe Ebû al-Qasim Beygzade re li Meydana Çwar Çira hate hejandin — meydanek ku jidayikbûna Komarê dîtibû dawiya wê jî dît. Berî hejandinê helbesteke kurdî nivîsî ku bi rêza 'ez ji mirinê natirsim; ez ditirsim ku rojê Kurdistanê dom neke' diqede. Îro mala wî li Mahabadê muzexaneyek e, 31-ê Adarê li seranserê Kurdistanê roja şînê ye, û wêneya wî ji dîwarên Mahabadê dernayê.