Ahmedê Xanî

Ahmedê Xanî di 1651-an de li Botanê, li rojhilatê Amedê, di malbatek olî de ji herêmek çiyayî ya kurd ku wê demê di navbera Împaratoriyên Osmanî û Sefewî de pevçûyî dîda ji dayik bû. Perwerdeya xwe ya olî li medreseyên Botan û Bedlîsê wergirt, fiqh, mentiq, astronomî û edebiyata klasîk xwend, û paşê di navbera gundên Bayezid û Amedê de wek mamoste û rêber çû û hat. Di 1692-an de Xanî destana xwe ya nemir Mem û Zîn temam kir, çîroka evînê ya trajîk a Memê, kurê mîrê Botan, û Zînê, xwişka mîrê Cizîrê. Lê çîrok ne tenê romanek bû. Di pêşgotinê de Xanî bi eşkereyî dibêje ku destan bi kurmancî nivîsiye da ku îsbat bike 'kurdî zimanê helbestê ye wek zimanên din', û ku kurd 'ji tu gelek din kêmtir nînin, lê ku padişahê wan ê xwe yê parêzê tune ye'. Ev pêşgotin yekem manîfestoya nasnameyî ya kurdî ya nivîsî tê hesibandin, sed û pênceh sal berî neteweperestiya ewropî. Xanî herwiha Nûbara Biçûkan jî nivîsî, di 1683-an de — yekem ferhenga kurdî-erebî ji bo zarokan, ku her du zimanan bi sîstematîk hîn dike. Risale, helbestên pesnê pêxember û bi dehan helbestên klasîk nivîsîn ku hîn jî li her medreseyek kurdî tên xwendin. Zahid bû, bi sadeyî jiyaye, qet nezewicî, û jiyana xwe ji nivîsîn û perwerdeyê re bexşand. Xanî di 1707-an de wefat kir û li Dogûbayezîtê li ber Çiyayê Araratê li Tirkiya îro hate definkirin, ku kurdan li ser gora wî tirbeke biçûk a bi qubeya çêkirin ku hîn jî bi hezar mêvanan salî werdigire. Wek 'padişahê helbestvanên kurd' tê navandin; di 2007-an de UNESCO sala bîranîna wî wek 'Sala Ahmedê Xanî' nav danî. Mem û Zîn îro li zêdetirî bîst zimanan hatiye wergerandin, li her paytexta kurdî li ser şanoyê tê dîtin, û nivîsa kurdî ye ku — tevî qedexan — her nifşek kurdî di sê sed salên dawî de ji ber zanîye.