ئەحمەدی خانی

ئەحمەدی خانی لە ١٦٥١دا لە بۆتان لە ڕۆژهەڵاتی ئامەد لە بنەماڵەیەکی ئاینیی هەرێمێکی شاخاوی کوردیی کە ئەو کاتە لە نێوان ئیمپراتۆریی عوسمانی و سەفەویدا بەکێشمەکێش بوو، لەدایکبوو. خوێندنی ئاینیی لە مەدرەسەکانی بۆتان و بەدلیسدا وەرگرت، فقه، مەنتق، ئەستێرەناسی و ئەدەبی کلاسیکی خوێند، و پاشان لە نێوان گوندەکانی بایەزید و ئامەد وەک مامۆستا و ڕێبەر چووە و هاتە. لە ١٦٩٢دا خانی شاکارە نەمرەکەی مەم و زینی تەواوکرد، چیرۆکی ئەوینی تراژیدیی مەمێ، کوڕی میری بۆتان، و زینێ، خوشکی میری جزیرە. بەڵام چیرۆکەکە تەنیا ڕۆمانێک نەبوو. لە پێشەکیدا خانی بە ئاشکرا دەڵێت کە شاکارەکەی بە کرمانجی نووسیوە بۆ ئەوەی بسەلمێنێت 'کوردی زمانی شیعرە وەک زمانەکانی تر'، و کوردان 'لە هیچ گەلێکی تر کەمتر نین، تەنیا پاشای خۆیان نییە کە بەرگرییان بکات'. ئەم پێشەکییە یەکەم بەیاننامەی نەتەوەیی نووسراوی کوردی دادەنرێت، سەد و پەنجا ساڵ پێش نەتەوەپەروەریی ئەوروپی. خانی هەروەها نووبارا بچووکانیشی نووسی، لە ١٦٨٣دا — یەکەم فەرهەنگی کوردی-عەرەبی بۆ منداڵان، کە هەردوو زمانی بە سیستەماتیک فێر دەکات. ڕیسالە، شیعری ستایشی پێغەمبەر و چەند دەیان شیعری کلاسیکی نووسیوە کە هێشتا لە هەموو مەدرەسەیەکی کوردیدا دەخوێنرێن. زاهد بوو، بە سادەیی ژیا، هەرگیز هاوسەرگیرییەکی نەکرد، و ژیانی خۆی بۆ نووسین و فێرکاری تەرخان کرد. خانی لە ١٧٠٧دا کۆچی دوایی کرد و لە دۆغوبایەزید لە ژێر چیای ئەراڕات لە تورکیای ئەمڕۆدا نێژرا، کاتێک کوردان لەسەر گۆڕەکەی تورباگەیەکی بچووکی بە گومبەزیان دروستکرد کە هێشتا هەزاران سەردانیی ساڵانە وەردەگرێت. وەک 'پاشای شاعیرانی کورد' ناسراوە؛ لە ٢٠٠٧دا یونسکۆ ساڵی یادکردنەوەکەی ناوی نا 'ساڵی ئەحمەدی خانی'. مەم و زین ئەمڕۆ بۆ زیاتر لە بیست زمان وەرگێڕدراوە، لە هەموو پایتەختێکی کوردیدا لەسەر شانۆ نواندنی بۆ دەکرێت، و دەقە کوردییەکەیە کە — لەگەڵ قەدەغەکان — هەر نەوەیەکی کورد لە سێ سەدەی ڕابردوودا لە بەری کردووە.